نقد فیلمهای کریستوفر نولان
فهرست مطالب
- کریستوفر نولان کیست و چرا فیلمهای او مهم هستند؟
- فیلمهای کریستوفر نولان و تحول سبک سینمایی او
- ممنتو، پرستیژ و آغاز سینمای معمایی نولان
- سهگانه شوالیه تاریکی و ورود نولان به سینمای جریان اصلی
- تلقین و میانستارهای؛ زمان، رویا و جهانهای ناشناخته
- دانکرک، تنت و اوپنهایمر؛ تجربههای متفاوت نولان
- بازیگران، شخصیتها و همکاریهای ماندگار در آثار نولان
- موسیقی، فیلمبرداری، تدوین و ویژگیهای فنی فیلمهای نولان
- نقد منتقدان، امتیازات، فروش و جوایز فیلمهای کریستوفر نولان
- بهترین فیلمهای کریستوفر نولان و ارزش تماشای آنها
مقدمه
کمتر کارگردان معاصری را میتوان پیدا کرد که نامش بهاندازه کریستوفر نولان با مفهوم «سینمای بزرگ» گره خورده باشد. فیلمهای کریستوفر نولان معمولاً فقط برای روایت یک داستان ساخته نشدهاند؛ آنها مخاطب را به چالش میکشند، ذهن او را درگیر میکنند و حتی پس از پایان تیتراژ نیز پرسشهایی تازه در ذهنش باقی میگذارند. از یک تریلر کمهزینه درباره حافظه گرفته تا یک حماسه تاریخی سهساعته، نولان همواره تلاش کرده میان سرگرمی، ایدههای فلسفی و تجربه بصری تعادل برقرار کند.
ویژگی جالب کارنامه نولان این است که آثار او را نمیتوان به یک ژانر مشخص محدود کرد. در فیلمهای او با جنایی، علمیتخیلی، ابرقهرمانی، جنگی، زندگینامهای، معمایی و حتی روایتهای اسطورهای روبهرو میشویم؛ اما تقریباً در همه آنها دغدغههایی مانند زمان، حافظه، هویت، فداکاری، وسواس و پیامد انتخابهای انسانی حضور دارند.
در این مقاله قصد داریم فیلمهای کریستوفر نولان را نه صرفاً بهعنوان فهرستی از آثار مشهور، بلکه بهعنوان مسیری برای شناخت جهان سینمایی این فیلمساز بررسی کنیم. از «ممنتو» و «پرستیژ» تا «شوالیه تاریکی»، «تلقین»، «میانستارهای»، «دانکرک»، «تنت» و «اوپنهایمر» و سپس «ادیسه»، هر فیلم بخشی از مسیر هنری کارگردانی است که نشان داده میتوان سینمای پرهزینه و عامهپسند را با ایدههای پیچیده و شخصی ترکیب کرد.
کریستوفر نولان کیست و چرا فیلمهای او مهم هستند؟
کریستوفر نولان (Christopher Nolan) کارگردان، نویسنده و تهیهکننده بریتانیایی است که فعالیت حرفهای خود را با فیلم مستقل «تعقیب» (Following) آغاز کرد و با «ممنتو» به شهرت جهانی رسید. آثار او خیلی زود نشان دادند که نولان علاقهای جدی به روایت خطی و ساده ندارد و ترجیح میدهد ساختار فیلم نیز بخشی از داستان باشد. جشنواره کن نیز از او بهعنوان فیلمسازی یاد میکند که آثارش از نوآورانهترین و موفقترین فیلمهای قرن بیستویکم هستند.
اهمیت فیلمهای کریستوفر نولان تنها به فروش یا استفاده از بازیگران مشهور محدود نیست. او توانسته فیلمهایی بسازد که هم در مقیاس یک بلاکباستر بزرگ کار میکنند و هم دغدغههای یک فیلمساز مؤلف را حفظ میکنند. «شوالیه تاریکی» نمونهای روشن از این ترکیب است؛ فیلمی ابرقهرمانی که هم سرگرمکننده است و هم درباره اخلاق، نظم اجتماعی و ماهیت آشوب پرسشهایی جدی مطرح میکند.
نولان همچنین یکی از کارگردانانی است که در دوره سینمای دیجیتال، از فیلم نگاتیو و فرمتهای بزرگ دفاع کرده است. علاقه او به نمایش سینمایی و تجربه پرده بزرگ، در فیلمهایی مانند «دانکرک» و «اوپنهایمر» به اوج رسید. همین رویکرد باعث شده تماشای بسیاری از فیلمهای کریستوفر نولان روی پرده سینما با تماشای آنها روی صفحه کوچک تفاوت محسوسی داشته باشد.
فیلمهای کریستوفر نولان و تحول سبک سینمایی او
اگر فیلمهای کریستوفر نولان را به ترتیب زمانی دنبال کنیم، میتوان تحول تدریجی سبک او را بهوضوح مشاهده کرد. «تعقیب» فیلمی کوچک و مستقل بود، اما در همان اثر نیز علاقه کارگردان به ساختارهای غیرمعمول و شخصیتهایی با انگیزههای مبهم دیده میشد. «ممنتو» این ایده را بسیار گستردهتر کرد و روایت را به تجربهای درباره حافظه و ادراک تبدیل کرد.
در ادامه، نولان از تریلر روانشناختی به سینمای ابرقهرمانی، علمیتخیلی و جنگی رفت، اما دغدغههای اصلیاش تغییر چندانی نکردند. زمان در «ممنتو» ساختار روایت را تغییر میدهد، در «تلقین» به بخشی از جهان داستان تبدیل میشود و در «میانستارهای» با مفاهیم علمی و عاطفی گره میخورد. حتی در «دانکرک»، زمان یکی از مهمترین ابزارهای دراماتیک است.
به همین دلیل، میتوان گفت سبک نولان صرفاً به «فیلمهای پیچیده» خلاصه نمیشود. پیچیدگی برای او زمانی ارزشمند است که با مضمون ارتباط داشته باشد. او اغلب فرم و محتوا را به یکدیگر نزدیک میکند؛ یعنی اگر شخصیت درباره حافظه مشکل دارد، ساختار فیلم نیز حافظه مخاطب را به چالش میکشد و اگر موضوع فیلم زمان است، خود زمان نیز به عنصر روایی تبدیل میشود.
ممنتو، پرستیژ و آغاز سینمای معمایی نولان
«ممنتو» (Memento) محصول ۲۰۰۰ را میتوان یکی از مهمترین نقاط آغاز مسیر جهانیشدن نولان دانست. گای پیرس (Guy Pearce)، کری-آن ماس (Carrie-Anne Moss) و جو پانتولیانو (Joe Pantoliano) در فیلم حضور دارند و داستان حول مردی شکل میگیرد که با اختلال حافظه کوتاهمدت تلاش میکند حقیقتی مهم را کشف کند. روایت غیرخطی فیلم فقط یک تکنیک نمایشی نیست؛ بلکه مخاطب را به تجربه ذهنی شخصیت نزدیک میکند.
«پرستیژ» (The Prestige) محصول ۲۰۰۶ نیز یک گام دیگر در علاقه نولان به راز، فریب و وسواس بود. هیو جکمن (Hugh Jackman)، کریستین بیل (Christian Bale)، اسکارلت جوهانسون (Scarlett Johansson) و مایکل کین (Michael Caine) در این فیلم بازی میکنند. رقابت دو شعبدهباز در لندن دوران ویکتوریا به بستری برای بررسی جاهطلبی، فداکاری و هزینه رسیدن به برتری تبدیل میشود.
در هر دو فیلم، نولان از مخاطب میخواهد صرفاً تماشاگر نباشد. تماشاگر باید سرنخها را دنبال کند، درباره شخصیتها قضاوت کند و گاهی حتی برداشت اولیه خود را کنار بگذارد. همین ویژگی بعدها به یکی از مشخصههای مهم فیلمهای کریستوفر نولان تبدیل شد؛ فیلمهایی که معمولاً یکبار دیدهشدن را پایان تجربه نمیدانند و با بازبینی، جزئیات تازهای آشکار میکنند.
سهگانه شوالیه تاریکی و ورود نولان به سینمای جریان اصلی
«بتمن آغاز میکند» (Batman Begins) در سال ۲۰۰۵ نقطه عطف بزرگی در کارنامه نولان بود. کریستین بیل در نقش بروس وین، مایکل کین، گری اولدمن (Gary Oldman)، لیام نیسون (Liam Neeson) و مورگان فریمن (Morgan Freeman) در این فیلم حضور داشتند. نولان در این اثر تلاش کرد داستان بتمن را از فضای فانتزی فاصله دهد و جهانی واقعگرایانهتر، تاریکتر و انسانیتر بسازد.
«شوالیه تاریکی» (The Dark Knight) در سال ۲۰۰۸ این مسیر را به سطحی تازه رساند. حضور هیث لجر (Heath Ledger) در نقش جوکر، در کنار اجرای کریستین بیل، باعث شد فیلم از یک اثر ابرقهرمانی معمولی فراتر رود. راتن تومیتوز در حال حاضر امتیاز ۹۴ درصد منتقدان را برای این فیلم ثبت کرده است و آن را در میان بالاترین آثار کارنامه نولان قرار میدهد.
«شوالیه تاریکی برمیخیزد» (The Dark Knight Rises) در سال ۲۰۱۲ پایان این سهگانه بود. تام هاردی (Tom Hardy)، آن هاتاوی (Anne Hathaway)، جوزف گوردون-لویت (Joseph Gordon-Levitt) و ماریون کوتیار (Marion Cotillard) نیز به جمع بازیگران اضافه شدند. سهگانه نولان نشان داد یک مجموعه ابرقهرمانی میتواند هم از نظر تجاری موفق باشد و هم از نظر شخصیتپردازی، مضمون و کارگردانی جدی گرفته شود.
تلقین و میانستارهای؛ زمان، رویا و جهانهای ناشناخته
«تلقین» (Inception) در سال ۲۰۱۰ یکی از جاهطلبانهترین پروژههای نولان بود. لئوناردو دیکاپریو (Leonardo DiCaprio)، جوزف گوردون-لویت، تام هاردی، الن پیج، کن واتانابه (Ken Watanabe) و ماریون کوتیار در این اثر بازی کردند. داستان درباره گروهی است که به دنیای رویاها وارد میشوند، اما فیلم در نهایت بیش از آنکه درباره فناوری رویا باشد، درباره احساس گناه، فقدان و دشواری تشخیص واقعیت از خیال است.
«میانستارهای» (Interstellar) در سال ۲۰۱۴ مسیر دیگری را پیش گرفت و علم، خانواده و احساس را کنار یکدیگر قرار داد. متیو مککانهی (Matthew McConaughey)، آن هاتاوی، جسیکا چستین (Jessica Chastain) و مایکل کین از بازیگران اصلی هستند. فیلم با استفاده از مفاهیم فیزیک و کیهانشناسی، داستانی انسانی درباره فاصله، زمان و پیوند میان اعضای خانواده روایت میکند.
جالب اینجاست که «تلقین» و «میانستارهای» هر دو درباره جهانهایی هستند که قوانین عادی واقعیت در آنها تغییر میکنند، اما رویکردشان متفاوت است. در یکی، ذهن و خواب مرکز داستان است و در دیگری، فضا و زمان. همین تفاوت نشان میدهد نولان چگونه میتواند یک دغدغه مشترک را در ژانرهای مختلف بازتعریف کند.
دانکرک، تنت و اوپنهایمر؛ تجربههای متفاوت نولان
«دانکرک» (Dunkirk) محصول ۲۰۱۷ یکی از متفاوتترین فیلمهای جنگی نولان است. فیلم به جای تمرکز بر یک قهرمان واحد، تجربه گروهی از سربازان و غیرنظامیان را در جریان تخلیه دانکرک دنبال میکند. روایت در چند بازه زمانی متفاوت شکل میگیرد و همین ساختار باعث میشود زمان به یکی از عناصر اصلی تعلیق تبدیل شود. این فیلم نامزدی نولان برای نخستین اسکار کارگردانی را نیز به همراه داشت.
«تنت» (Tenet) در سال ۲۰۲۰ تجربهای متفاوت و بسیار پیچیدهتر بود. جان دیوید واشنگتن (John David Washington)، رابرت پتینسون (Robert Pattinson) و الیزابت دبیکی (Elizabeth Debicki) در آن بازی کردند. ایده اصلی فیلم بر دستکاری جهت زمان و مفهوم وارونگی استوار است و نولان بار دیگر تلاش میکند یک مفهوم علمی را به موتور اصلی اکشن و روایت تبدیل کند.
اما «اوپنهایمر» (Oppenheimer) در سال ۲۰۲۳ نشان داد نولان میتواند بدون تکیه بر یک ژانر اکشن کلاسیک، مخاطب انبوه را جذب کند. کیلین مورفی (Cillian Murphy)، امیلی بلانت (Emily Blunt)، رابرت داونی جونیور (Robert Downey Jr.) و مت دیمون (Matt Damon) در این فیلم حضور دارند. فیلم در اسکار ۲۰۲۴ هفت جایزه، از جمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی را دریافت کرد.
بازیگران، شخصیتها و همکاریهای ماندگار در آثار نولان
یکی از ویژگیهای فیلمهای کریستوفر نولان استفاده مکرر از گروهی از بازیگران توانمند است. مایکل کین در چندین فیلم نولان حضور داشته و کریستین بیل، تام هاردی، کیلیان مورفی، آن هاتاوی، جوزف گوردون-لویت و دیگر بازیگران نیز در مقاطع مختلف با او همکاری کردهاند. این همکاریهای تکرارشونده به شکلگیری یک نوع «گروه بازیگری نولانی» کمک کرده است.
نولان معمولاً شخصیتهایی را در مرکز داستان قرار میدهد که از نظر اخلاقی کاملاً سفید یا سیاه نیستند. بروس وین با مسئولیت سنگین هویت خود درگیر است، دومینیک کاب در «تلقین» گرفتار گذشته خویش است و اوپنهایمر میان دستاورد علمی و پیامدهای اخلاقی آن گرفتار میشود. حتی شخصیتهای منفی نیز اغلب فقط برای ایجاد مانع در داستان طراحی نشدهاند.
در میان بازیگران، همکاری نولان با کیلین مورفی نمونهای بسیار قابلتوجه است. مورفی سالها در نقشهای مختلف در آثار این کارگردان ظاهر شد و سرانجام در «اوپنهایمر» به شخصیت اصلی رسید. او برای این نقش جایزه اسکار بهترین بازیگر مرد را دریافت کرد و رابرت داونی جونیور نیز اسکار بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را به دست آورد.
موسیقی، فیلمبرداری، تدوین و ویژگیهای فنی فیلمهای نولان
موسیقی در آثار نولان فقط یک عنصر پسزمینه نیست. هانس زیمر (Hans Zimmer) برای چندین اثر مهم او موسیقی ساخته و لودویگ گورانسون (Ludwig Göransson) نیز در «تنت» و «اوپنهایمر» همکاری کرده است. موسیقی «اوپنهایمر» سرانجام اسکار بهترین موسیقی متن را دریافت کرد.
نولان علاقه زیادی به فیلمبرداری با فرمتهای بزرگ دارد و در بسیاری از پروژههایش از نگاتیو ۶۵ میلیمتری و آیمکس استفاده شده است. فیلمبردارانی مانند والی فیستر (Wally Pfister) و هویته ون هویتما (Hoyte van Hoytema) نقش مهمی در شکلگیری هویت بصری آثار او داشتهاند. این تصاویر اغلب بهدنبال خلق حس مقیاس، عمق و حضور فیزیکی هستند.
تدوین نیز در فیلمهای کریستوفر نولان اهمیت ویژهای دارد. تدوینگرانی مانند لی اسمیت (Lee Smith) و جنیفر لیم (Jennifer Lame) به ساختارهای چندلایه او شکل دادهاند. در «اوپنهایمر»، جنیفر لیم برای تدوین اسکار گرفت و فیلمبرداری هویته ون هویتما نیز برنده اسکار شد.
نقد منتقدان، امتیازات، فروش و جوایز فیلمهای کریستوفر نولان
از نظر منتقدان، کارنامه نولان ترکیبی از موفقیتهای بسیار بزرگ و چند اثر بحثبرانگیز است. بر اساس دادههای فعلی راتن تومیتوز، «ممنتو» و «شوالیه تاریکی» هر دو ۹۴ درصد امتیاز منتقدان دارند، «دانکرک» ۹۲ درصد و «اوپنهایمر» ۹۳ درصد ثبت شدهاند. در مقابل، «تنت» با ۷۰ درصد و «میانستارهای» با ۷۳ درصد نشان میدهند استقبال منتقدان در همه آثار یکسان نبوده است.
از نظر مخاطبان نیز آثار نولان معمولاً جایگاه قدرتمندی دارند. «شوالیه تاریکی»، «تلقین»، «میانستارهای» و «اوپنهایمر» در میان شناختهشدهترین آثار او هستند و برخی از آنها سالها پس از اکران نیز در فهرست فیلمهای محبوب کاربران باقی ماندهاند. در واقع، بخش مهمی از جذابیت فیلمهای کریستوفر نولان به این موضوع بازمیگردد که تماشاگران درباره آنها بحث میکنند و برداشتهای متفاوتی از پایان و مضمونشان دارند.
اوج موفقیت جوایز نولان با «اوپنهایمر» رقم خورد. این فیلم در مراسم اسکار ۲۰۲۴ برنده هفت جایزه شد؛ از جمله بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین بازیگر مرد، بهترین بازیگر نقش مکمل مرد، فیلمبرداری، تدوین و موسیقی متن. این موفقیت از نظر تاریخی نیز مهم بود، زیرا نولان سرانجام نخستین اسکار کارگردانی خود را دریافت کرد.
بهترین فیلمهای کریستوفر نولان و ارزش تماشای آنها
اگر معیار را ترکیبی از ارزش هنری، تأثیر فرهنگی، استقبال منتقدان و ماندگاری در ذهن مخاطب قرار دهیم، «شوالیه تاریکی»، «ممنتو»، «تلقین»، «اوپنهایمر» و «دانکرک» در میان برجستهترین فیلمهای کریستوفر نولان قرار میگیرند. با این حال، انتخاب بهترین فیلم کاملاً به سلیقه مخاطب بستگی دارد؛ کسی که سینمای ابرقهرمانی را دوست دارد احتمالاً «شوالیه تاریکی» را ترجیح میدهد و علاقهمندان علمیتخیلی ممکن است «میانستارهای» یا «تلقین» را انتخاب کنند.
در سال ۲۰۲۶، فیلمشناسی نولان با «ادیسه» (The Odyssey) ادامه پیدا کرده است؛ اثری که بر اساس حماسه هومر ساخته شده و در فهرست جدید فیلمهای او قرار گرفته است. راتن تومیتوز در دادههای فعلی خود برای این فیلم ۹۴ درصد امتیاز منتقدان و ۹۷ درصد امتیاز مخاطبان ثبت کرده است. این موضوع نشان میدهد مسیر نولان همچنان به سمت پروژههایی با مقیاس بزرگ و جاهطلبی روایی ادامه دارد.
در نهایت، ارزش واقعی فیلمهای کریستوفر نولان در این است که هرکدام راهی متفاوت برای درگیر کردن مخاطب پیدا میکنند. شاید بعضی آثار او از نظر روایت برای همه ساده یا لذتبخش نباشند، اما تقریباً همیشه چیزی برای تحلیل، بازبینی و گفتوگو باقی میگذارند. اگر میخواهید کارنامه او را شروع کنید، «ممنتو» برای شناخت سبک روایی، «شوالیه تاریکی» برای سینمای جریان اصلی، «تلقین» برای سینمای ایدهمحور و «اوپنهایمر» برای دوره پختگی او انتخابهای بسیار خوبی هستند.
جمعبندی
فیلمهای کریستوفر نولان طی نزدیک به سه دهه، مسیری را طی کردهاند که کمتر کارگردان معاصری تجربه کرده است. او از یک فیلمساز مستقل با امکانات محدود به یکی از مهمترین کارگردانان سینمای جریان اصلی جهان تبدیل شد، بدون آنکه علاقه خود به ساختارهای پیچیده، روایتهای غیرخطی و پرسشهای فلسفی را کنار بگذارد. این ترکیب، مهمترین دلیل ماندگاری سینمای اوست.
نولان در «ممنتو» مفهوم حافظه را به ساختار روایت تبدیل کرد، در سهگانه «شوالیه تاریکی» جهان ابرقهرمانی را واقعگرایانهتر کرد، در «تلقین» مرز خواب و واقعیت را به بازی گرفت و در «میانستارهای» علم و احساس را در کنار یکدیگر قرار داد. «دانکرک» زمان را به ابزار تعلیق تبدیل کرد، «تنت» مفهوم وارونگی زمانی را به محور اکشن برد و «اوپنهایمر» نیز نشان داد که یک درام تاریخی میتواند به یک رویداد بزرگ سینمایی تبدیل شود.
شاید مهمترین ویژگی فیلمهای کریستوفر نولان این باشد که تماشاگر را دستکم نمیگیرند. فیلمهای او انتظار دارند مخاطب فکر کند، سرنخها را کنار هم بگذارد و حتی گاهی بعد از پایان فیلم درباره آنچه دیده است دوباره قضاوت کند. همین ویژگی ممکن است برای بعضی مخاطبان جذاب و برای برخی دیگر دشوار باشد؛ اما نمیتوان انکار کرد که نولان جایگاه ویژهای در سینمای معاصر به دست آورده است.
از نظر فنی، استفاده از فیلمبرداری بزرگمقیاس، صدای قدرتمند، موسیقی تأثیرگذار و تدوین ساختارشکنانه، بخش دیگری از هویت او را شکل دادهاند. از نظر محتوایی نیز زمان، حافظه، هویت، فداکاری، جاهطلبی و مسئولیت انسانی در بسیاری از آثارش تکرار میشوند. بنابراین اگر هدف، شناخت یکی از تأثیرگذارترین فیلمسازان قرن بیستویکم باشد، مرور فیلمهای کریستوفر نولان فقط تماشای چند فیلم مشهور نیست؛ بلکه سفری در مسیر تحول سینمای معاصر است.
filmess.ir